Oidhreacht Chultúrtha faoi Uisce na hÉireann (OCFU)

In oidhreacht chultúrtha faoi uisce na hÉireann, tugtar léargas iontach ar an stair agus ar an bhféiniúlacht. Sna suíomhanna faoi uisce — atá suite laistigh d’aibhneacha, de lochanna agus d’uiscí cósta, agus ar ghrinneall na farraige — insítear scéalta faoi dhaoine a thug cuairt ar Éirinn, a rinne trádáil, creach agus a lonnaigh in Éirinn le himeacht na mílte bliain. Tá stair na hÉireann le fáil laistigh de thírdhreacha réamhstairiúla faoi uisce agus i lonnaíochtaí ársa, longbhristeacha, logbháid, gaistí éisc, coraí, droichid luatha, agus iarsmaí daonna agus fána. Rudaí gaolmhara déanta as cloch, cnámh agus miotal, chomh maith le criadóireacht; in adhmad, leathar agus teicstílí, tugtar léargas luachmhar freisin ar an am atá caite in Éirinn agus ar a muintir.

Le thart ar 900,000 ciliméadar cearnach de ghrinneall na farraige agus 7,000 ciliméadar de chósta, na mílte ciliméadar d’aibhneacha, níos mó ná 12,000 loch, chomh maith le bogaigh, portaigh agus tailte a tugadh chun míntíreachais, tá an fhéidearthacht d’fhianaise oidhreachta cultúrtha faoi uisce thar a bheith ard in Éirinn.

Téann an fhianaise is luaithe atá againn faoi láthair siar go dtí an tréimhse Mhéisiliteach luath, thart ar 9000 bliain ó shin, i bhfoirm logbhád agus uirlisí cloiche. Nochtaítear le dul chun cinn maidir le mapáil faoi uisce agus cianbhraiteacht tírdhreacha faoi uisce atá níos sine agus níos fairsinge fós, rud a thugann le tuiscint go bhféadfadh fianaise a bheith i dtimpeallachtaí mara doimhne na hÉireann go bhfuil lonnaíocht an-luath ag an duine inti.

Tá longbhristeacha ar cheann de na hacmhainní cultúrtha faoi uisce is mó a aithnítear. Agus tuairim is 18,000 raic arna ndoiciméadú ar fud timpeallachtaí mara, abhann agus locha — ó logbháid go hiarsmaí de longa seoltóireachta stairiúla, línéir farraige móire agus soithí a cailleadh le linn coimhlinte, insíonn siad a scéal féin maidir le caillteanas, tragóid, iompar agus trádáil.

Ní bhaineann an oidhreacht chultúrtha faoi uisce na hÉireann leis an ní inbhraite amháin, áfach. Tá sé fite fuaite le hoidhreacht dhobhraite chomh maith –— na traidisiúin, na scéalta, na cuimhní cinn, an béaloideas agus na miotaseolaíochtaí a bhaineann le suíomhanna agus rudaí. Baintear brí as raiceanna in amhráin, san fhilíocht, nó i dtraidisiúin shinsearacha mhara, cé gur féidir le réada a aisghabhtar ó bheith faoi uisce a bheith nasctha le scéalta miotaseolaíochta faoi chathanna ársa, creidimh spioradálta nó deascadh deasghnátha.

Cosaintí reachtacha don oidhreacht chultúrtha faoi uisce

Déantar foráil in Achtanna na Séadchomharthaí Náisiúnta 1930 go 2014 do na cosaintí dlíthiúla seo a leanas dár n-oidhreacht chultúrtha faoi uisce:

• Tá gach raic atá os cionn 100 bliain d’aois agus gach réad seandálaíochta faoi uisce faoi chosaint chuimsitheach, agus tá ceadúnais agus toilithe cuí ag teastáil go dlíthiúil chun suirbhé, tumadh ar láithreán raice faoi chosaint nó ar réad seandálaíochta faoi uisce nó cur isteach air (lena n-áirítear tochailt).
• Ní mór teacht ar raiceanna atá níos mó ná 100 bliain d’aois a thuairisciú do Sheirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta nó do chomhalta den Gharda Síochána laistigh de 4 lá ón lá a aimsítear iad.
• Ní mór fionnachtain réad seandálaíochta a thuairisciú d’Ard-Mhúsaem na hÉireann nó do dhaoine eile atá ainmnithe de réir dlí laistigh de 4 lá ón bhfionnachtain.
• Chomh maith le cosaint ghinearálta raiceanna atá os cionn 100 bliain d’aois, is féidir Orduithe Oidhreachta Faoi Uisce a dhéanamh freisin, lena n-áirítear maidir le raiceanna atá níos lú ná 100 bliain d’aois nó le limistéir ina gceaptar go luíonn oidhreacht chultúrtha faoi uisce.
• Teastaíonn toiliú chun gléas braite (m.sh. brathadóir miotail) a úsáid chun réada seandálaíochta a chuardach áit ar bith (lena n-áirítear faoi uisce).
• D’fhéadfadh oibríochtaí tarrthálais mhuirí, a bhfuil go leor díobh dírithe go sonrach ar raiceanna stairiúla, teacht faoi Achtanna na Séadchomharthaí Náisiúnta 1930 go 2014 freisin, agus ní mór na ceadúnais riachtanacha a fháil ó Sheirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta roimh aon oibríocht den sórt sin.
• Teastaíonn ceadúnas ó Bhord Ard-Mhúsaem na hÉireann chun réada seandálaíochta a athrú nó a onnmhairiú. Tabhair faoi deara go bhféadfadh codanna de struchtúr raice chomh maith le réada a aimsítear laistigh de raic nó timpeall uirthi a bheith ina réada seandálaíochta.

Ba chóir iarratais ar cheadúnais chun tochailt, suirbhéireacht nó tumadh, nó ar thoilithe braite, a dhéanamh chuig Seirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta; ba chóir iarratais ar cheadúnais chun réada seandálaíochta a athrú nó a onnmhairiú a dhéanamh chuig Ard-Mhúsaem na hÉireann.

An tAcht um Oidhreacht Stairiúil agus Sheandálaíoch agus Forálacha Ilghnéitheacha, 2023

Achtaíodh an tAcht um Oidhreacht Stairiúil agus Sheandálaíoch agus Forálacha Ilghnéitheacha in 2023 agus déantar foráil ann chun cosaint dhlíthiúil a leathnú agus a neartú d’oidhreacht chultúrtha faoi uisce na hÉireann, a luaithe a chuirfear tús iomlán le gach gné den Acht. Áireofar an oidhreacht chultúrtha faoi uisce laistigh de chóras na Séadchomharthaí Forordaithe agus de Chlár nua na Séadchomharthaí (lena n-áireofar comhtháthú raiceanna), agus leathnófar cosaint agus rialáil séadchomharthaí chuig láithreáin seandálaíochta go ginearálta faoi uisce.

Bagairtí, rioscaí agus brú

Tá oidhreacht chultúrtha faoi uisce na hÉireann faoi bhrú agus i mbaol. Creimeadh cósta agus athrú aeráide, in éineacht le gníomhaíochtaí daonna amhail tarrthálas neamhrialáilte, tóraíocht taisce agus forbairt mhuirí áirithe, dúshláin reatha ar fad atá le bainistiú.

Is é cuid de shainchúram Sheirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta é oidhreacht chultúrtha faoi uisce na hÉireann a bhainistiú, a chosaint, agus a chur chun cinn. Trína Aonad Seandálaíochta Faoi Uisce (oidhreacht chultúrtha faoi uisce), déanann Seirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta obair allamuigh, measúnuithe, imscrúduithe, agus oibríochtaí tarrthála a bhaineann le láithreáin agus réada seandálaíochta faoi uisce.

Le Straitéis Náisiúnta ar Oidhreacht Chultúrtha Faoi Uisce, atá ag druidim le forbairt chríochnaitheach, leagfar amach fís agus treochlár do na deich mbliana amach romhainn. Tá an straitéis ag teacht leis an Acht um Oidhreacht Stairiúil agus Sheandálaíoch agus Forálacha Ilghnéitheacha, 2023, a chuir ar chumas na hÉireann Coinbhinsiún EOECNA 2001 maidir le Cosaint na hOidhreachta Cultúrtha faoi Uisce a dhaingniú i mí an Mhárta 2026, rud a éascaíonn comhar idirnáisiúnta thar uiscí teorann na hÉireann chun láithreáin faoi uisce a chosaint.